ҚАЗАҚСТАНҒА ИНВЕСТИЦИЯ ТАРТУ: ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КАПИТАЛ ҮШІН ҚОЛАЙЛЫ МЕКЕН

Құжатты қабылдаушы:

Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігіне

Қазақстан Республикасының Үкіметіне

2026 жылғы 3 маусымда Астана қаласында Atameken Business FORUM аясында «Қазақстанға инвестиция тарту: халықаралық капитал үшін қолайлы мекен» тақырыбында дөңгелек үстел өтті. Іс-шараға бизнес, қаржы секторының, салалық қауымдастықтардың, талдау орталықтарының және сарапшылар қауымдастығының өкілдері қатысты.

Іс-шара барысында өткен талқыда макроэкономикалық дамудағы оң көрсеткіштерге қарамастан, Қазақстан экономикасында құрылымдық дисбаланс күшейе түскені аталды. Жекелеген салалардағы өсім негізінен мемлекеттік қаржыландыру есебінен қамтамасыз етілуде, ал ішкі сұранысқа бағдарланған секторлардың дамуында баяулау белгілері байқалған.

Сарапшылар ұсынған мәліметке сәйкес:

транзакциялық деректерге негізделген көрсеткіште (Halyk Business Index) іскерлік белсенділік бейтарап деңгейде;
Ұлттық Банк әзірлеген іскерлік белсенділік индексі 51,6 тармақты (сәуір айының көрсеткішімен салыстырғанда, 0,9 тармаққа артқан) құраған, айта кетерлігі, сауда саласының индексі төмендеп, 49,7 тармақты құраған;
соңғы 12 айда шамамен 145 мың жеке кәсіпкер өз қызметін тоқтатқан, олардың басым бөлігі сауда, көлік және қызмет көрсету салаларында жұмыс істеген;
іскерлік белсенділікті тежеуші cебеп-cалдар ретінде аталғаны:
- · төлемге қабілетті сұраныстың төмендеуі: 2025 жылы халықтың нақты табысы 2,3%-ға қысқарып, ал азық-түлікке жатпайтын тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын шығындар үлесінің 39%-ға дейін төмендеуі;
- · тұтынушылық несиелеудің қысқаруы: тұтынушылық несие беру көлемінің 7,2%-ға азаюы;
- · тұтынушы мінез-құлқының өзгеруі: бөлшек саудадағы электрондық коммерция үлесінің 14,3%-ға жетуі;
- · салық салу жүйесінің өзгеруі;
электрондық коммерцияның үлесі 14%-ға жетіп, бұл көрсеткіштің арта түсуі;
компаниялардың табысы іс жүзінде тоқырауға түскеніне қарамастан, еңбекақы қорының 12,8%-ға өсуі;
экономика мен бизнестегі ашықтық деңгейінің төмен болуы және оны ынталандыратын тетіктердің жеткіліксіздігі.

Форум қатысушылары шикізат экспортына, бюджеттік ынталандыруға және инвестиция тартуды басты мақсат ретінде қарастыруға негізделген экономикалық өсім моделі тиімділік шегіне жетуге шақ екенін атап өтті. Қазақстан экспортының 70%-дан астамы әлі шикізат пен металдар есебінен қалыптасып отыр, осылайша ел экономикасы сыртқы конъюнктураға тәуелділігін сақтауда.

Сарапшылар талқы барысында экономиканың әрі қарай өсуін шектейтін негізгі факторлар институционалдық сипатқа ие екендігі ерекше атады. ЭЫДҰ елдерімен жүргізілген салыстырмалы талдау нәтижелері бойынша Қазақстан «Заң үстемдігі» және «Инвестиция еркіндігі» бағыттарында қалыс қалғаны байқалған.

Atameken Business FORUM аясында жүргізілген сауалнама нәтижесіне сәйкес, капитал салуға әсер ететін негізгі фактор ретінде аталғаны:

23%

1. Инвесторлардың құқығын қорғау, сот тәуелсіздігі және болжамды әрі тұрақты ойын ережелері – 23%;

23%

2. Салық жүйесінің тұрақтылығы, Ұлттық Банктің болжамды саясаты және инфляцияны бақылау – 23%;

17%

3. Салықтық жеңілдіктер, тікелей субсидиялар және инвестициялық жобаларды қаржыландырудың жеңілдетілген түрлеріне қолжетімділік – 17%.

Іс-шара барысында сарапшылар өз баяндамасында және пікірталаста келесі жүйелі мәселелерді атап өтті:

· жеке меншік құқығын қорғау және келісім-шарттардың орындалуы деңгейінің жеткіліксіздігі;
· экономиканың жекелеген секторларында мемлекет басымдығының сақталуы және нарықтық ынталандырулардың бұрмалануы;
· экспорт құрылымында шикізат секторының үлесінің жоғары болуы;
· ішкі сұранысқа бағдарланған салаларда іскерлік белсенділіктің төмендеуі;
· реттеуші және салықтық ортаның тұрақсыздығы;
· бизнестің едәуір бөлігінде ашықтықтың жеткіліксіздігі;
· инвестициялық саясатты іске асыру кезінде орталық мемлекеттік органдар мен өңірлер арасындағы үйлестірудің әлсіздігі;
· мемлекеттік қолдаудың экспортқа бағдарланған және өнімділігі жоғары жобаларға жеткілікті деңгейде бағытталмауы;
· инфрақұрылымдық шектеулердің, оның ішінде су қауіпсіздігі мен заманауи цифрлық инфрақұрылымдарда шектеулердің сақталуы.

Сарапшылардың айтуынша, елдің инвестициялық тартымдылығы ұсынылатын жеңілдіктер мен субсидиялардың көлеміне емес, институттардың сапасына, мемлекеттік саясаттың болжамдылығына, макроэкономикалық тұрақтылыққа және бәсекелестіктегі тең жағдайларға байланысты анықталады.

Сондай-ақ экономикаға мемлекеттің шамадан тыс араласуы, атап айтқанда инвестициялық жобаларды іріктеу және оларды түрлі тетіктер арқылы қаржыландыру процестеріне белсенді түрде араласуы мәселесіне сарапшылар ерекше назар аударды. Форум қатысушылары инвестиция тартудың сандық көрсеткіштерінен гөрі шикізаттық емес экспортты дамытуға, қосылған құны жоғары өнімді қалыптастыруға, еңбек өнімділігін арттыруға және азаматтардың әл-ауқатын жақсартуға бағытталған сапалық көрсеткіштерге көшудің қажеттігін атап өтті.

Сарапшылар қауымдастығының ұсынысы:

Форумның қатысушылары инвестициялық ахуалды жақсарту және инвестициялардың халықтың тұрмыс деңгейіне әсерін күшейту мақсатында келесі ұсыныстарды әзірледі:

Елдің инвестициялық тартымдылығының негізгі факторы ретінде заң үстемдігін қамтамасыз ету, оның ішінде жеке меншіктің құқығын қорғауды күшейту, келісім-шарттардың орындалуына кепілдік беру, сот жүйесінің тәуелсіздігін арттыру, мемлекеттік басқарудың ашықтығын және құқық қолдану тәжірибесінің болжамдылығын қамтамасыз ету.

Заңнама мен заң аясындағы нормативтік-құқықтық актілерге кешенді аудит жүргізу, жекелеген компанияларға, салаларға немесе нарық қатысушыларына артықшылықтар мен ерекше жағдайлар ұсынатын нормаларды анықтау және бірыңғай әрі ашық реттеу қағидаттарына көшу.

Елдің ұзақмерзімді инвестициялық стратегиясын қалыптастыру, ол үшін:

Қазақстанда инвестициялардың қай түріне басымдық беру керектігін;

мемлекет инвесторларға қандай қолдау шараларын ұсынуға дайын екенін; инвестиция тарту есебінен қандай экономикалық және әлеуметтік нәтижелерге қол жеткізу керектігін айқындау қажет. Қосылған құны жоғары өнімді қалыптастыратын, шикізаттық емес экспортты дамытатын, өндірісті жергілікті жерге орналастырып, еңбек өнімділігін арттыратын инвестицияларға басымдық берілуі тиіс.

Мемлекеттік инвестициялық саясаттың басымдықтарын елге тартылған капитал көлемінің көрсеткіштерінен гөрі сапалық көрсеткіштерге бағыттау, яғни жаңа өндірістерді құру, өнімділігі жоғары жұмыс орындарын ашу, халықтың табысын арттыру, технологиялардың трансферті және адами капиталды дамытуға басымдық беру.

Экономиканы реттеудің әмбебап нарықтық тетіктеріне кезең-кезеңімен көшу және баға белгілеуге әкімшілік тұрғыдан араласу практикасын азайту, экспортқа қойылған шектеулерді азайту, елдің инвестициялық тартымдылығына кері әсерін тигізетін әрі нарық тартымдылығын төмендететін өзге де шараларды барынша азайту.

Инвестициялық саясаттың атаулы жеңілдіктерге, субсидияларға және жекелеген артықшылықтарға тәуелділігін азайту, мемлекеттің күш-жігерін қолайлы институционалдық ортаны қалыптастыруға және нарықтың барлық қатысушыларына тең жағдайды жасауға бағыттау.

Бизнестің ашықтығын арттыратын және қор нарығын дамытатын ынталандыру тетіктерін қалыптастыру, оның ішінде корпоративтік басқарудың неғұрлым ашық түріне көшкен компанияларды ынталандыру, нарық капиталының тетіктері арқылы ақпаратты ашық көрсету тәжірибесін кеңейту, жинақтау процестеріне және ұлттық байлықты қайта бөлу үдерістеріне азаматтарды тарту.

Заңды тұлғалардың халықаралық стандарттарға сәйкес, қаржылық есептілікті жариялауы арқылы ашықтық стандарттарын қалпына келтіру және кеңейту, оның ішінде өндіруші сектордың, атап айтқанда, жер қойнауын пайдалану, жеке меншік құрылымы, табиғи ресурстарды пайдаланудан түсер әлеуметтік-экономикалық әсері туралы және инвестициялық міндеттемелерге қатысты ақпараттың ашық жариялану тәжірибесін кеңейту.

Мемлекеттік басқаруда жасанды интеллект технологиялары мен көлемді деректерді талдауды жүйелі түрде енгізу, оның ішінде азаматтардың өтініштеріне негізделген «e-Өтініш» платформасындағы деректерді талдау. Бұл деректерді жүйелі мәселелерді анықтау, мемлекеттік реттеудің сапасын арттыру, әкімшілік рәсімдердегі артық шығындарды қысқарту және мемлекеттік қызметтерді автоматтандыруды кеңейту мақсатында қолдану.

Азаматтар мен бизнестен келіп түскен өтінімдерге, не болмаса оның салдарына әрекет етуден гөрі, өтінімдердің түсу себебін алдын ала анықтау қағидатын ұстану арқылы мемлекеттік қызметтер мен бақылау-қадағалау процестерін цифрландыру мен автоматтандыруды барынша қамтамасыз ету.

Инвестициялық саясаттың келісімделуін, өңірлердің бәсекелестік басымдықтарына бағытталуын және инвестициялық жобаларды сапалы іріктелуін қамтамасыз ете отырып, орталық мемлекеттік органдар, өңірлер және даму институттары арасындағы үйлестіруді күшейту.

Сапалы инфрақұрылым, экологиялық тұрақтылық, су қауіпсіздігі және қоғамдық қауіпсіздік, жайлы қалалық орта, деңгейі жоғары мемлекеттік қызмет қамтамасыз етілген, адами капитал мен инвестициялардың, тұтынушылық шығыстардың ішкі нарықта тұрақтауына жағдай жасалған, өмір сүруге жайлы және бизнес жүргізуге қолайлы ортаны қалыптастыру.

Жыл басынан бері 145 мың жеке кәсіпкердің қызметін тоқтатуын ескере отырып, әкімшілік және фискалдық жүктемені жеңілдету тұрғысынан шағын және орта бизнесті қолдауға бағытталған қосымша шараларды ойластыру. Транзакциялық операциялардың статистикасын есепке ала отырып, ішкі тұтынушылық сұранысқа бағытталған орта бизнеске (әсіресе сауда, көлік және қызмет көрсету салаларына) ерекше назар аудару.

Орта мерзімде (5–7 жыл) қайта қараудан қорғайтын заңнамалық тетіктері бар ұзақмерзімді фискалдық саясатты әзірлеу бизнес жүргізу шарттарының болжамдылығын қамтамасыз етеді. Сарапшылар арасында жүргізілген сауалнама нәтижесі көрсеткендей, Қазақстанға инвестиция тартуға оң әсерін тигізетін факторлар қатарында салық жүйесінің тұрақтылығы, Ұлттық Банктің болжамды ақша-несие саясаты және инфляцияны бақылау аталған.

2026 жылғы 3 маусым. Елордадағы Hilton Garden Inn Astana қонақүйінде Қазақстанға инвестиция тартудың жаңа шарттары мен институционалдық реформалар тақырыбына арналған Atameken Business FORUM сараптамалық дөңгелек үстелі өтті. Қазақстан инвесторлары қауымдастығының қолдауымен Atameken Business медиахолдингі ұйымдастырған бұл іс-шара мемлекеттік органдар мен қаржы секторының, бизнес өкілдері және тәуелсіз сарапшылар қауымдастығы өкілдері бас қосқан ашық әрі мазмұнды пікірталас алаңына айналды.

Іс-шараның қатысушылары іскерлік белсенділіктің қазіргі жайын, инвестициялық ахуалды, сондай-ақ ел экономикасындағы негізгі құрылымдық сын-қатерлерді талқыға салып, пікір алмасты. Айта кетейік, Қазақстан инвесторлары қауымдастығымен бірлесіп екінші рет өткізіліп отырған форум, елдің инвестициялық ахуалын жетілдіруге қатысты практикалық ұсыныстар әзірлейтін, кәсіби қауымдастық өкілдерінің басын біріктіре алатын алаңға деген сұраныстың жоғары екенін аңғартты.

Қазақстан инвесторлары қауымдастығының Басқарма төрағасы Рүстам Жүрсінов Atameken Business FORUM алаңында өзекті экономикалық мәселелерді талқыға салу жақсы дәстүрге айналғанын атады.

«Осыған дейінгі өткен пікірталаста Еңбекақы төлеу қорына түсетін жүктеме тақырыбын талқыладық. Үкімет бұл мәселеге назар аударып, қазір Ұлттық экономика министрлігі деңгейінде белсенді түрде талқылау өтуде. Бұл мұндай кездесулердің жай пікір алмасу алаңы ғана емес, кері байланыс орнатудың нақты тетігі әрі «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасының іске асқанын көрсетіп отыр. Бүгінгі кездесуде – әлемде белең алған тұрақсыздық жағдайында инвестициялық ахуал мен экономиканың тұрақтылығы мәселелерін талқыға саламыз», – деп атап өтті форумның модераторы.

Экономист Асқар Кысыковтың баяндамасында Қазақстандағы 20 мың компанияның транзакциялық статистикасына негізделіп ұсынған, Halyk Business Index дерегі сарапшылық алаңда талқыға түскен басты тақырыптың бірі болды. Асқар Кысыков аталмыш дерек іскерлік белсенділік көрсеткіші өткен жылмен салыстырғанда айтарлықтай баяулағанын аңғартқанын атады. Оның айтуынша, әсіресе, азық-түлікке жатпайтын тауарлардың саудасы, қызмет көрсету және ойын-сауық сынды тұтынушылық сұранысқа тәуелді салаларда күрделі жағдай қалыптасқан.

Сарапшы соңғы 12 айда Қазақстанда шамамен 145 мың жеке кәсіпкер қызметін тоқтатқанын атады. Олардың басым бөлігі сауда, көлік және сервистік қызмет көрсету салаларында жұмыс істеген жеке кәсіпкерлер. Сондай-ақ нарыққа түскен қосымша қысым халықтың нақты табысын төмендеткен, бұл көрсеткіш 2025 жылы 2,3%-ға қысқарған.

Асқар Кысыков баяндамасында салық түсімдеріне қатысты жағдайға да тоқталды. Оның айтуынша, қазіргі уақытта бюджет кірістерінің өсуі корпортаивтік табыс салығы бойынша түсімдер жетіспеушілігінің орнын толтырып отырған қосымша құн салығы (ҚҚС) есебінен қамтамасыз етілуде. Сондай-ақ сарапшы тұтынушылар сұранысының төмендеуі, несиелеудің баяулауымен қатар, ҚҚС мөлшерлемесінің көтерілуі және B2B операцияларына салынатын салыққа қатысты мәселелер бизнеске қысымды күшейте түскенін атап өтті.

DESHT талдау орталығының басшысы Қуаныш Жайықов баяндамасында экономикаға кері әсерін салатын институционалдық шектеулерге тоқталды. Оның айтуынша, Қазақстан бірқатар көрсеткіштер бойынша Орта Азиядағы көшбасшы ел ретінде өз позициясын сақтап отыр, алайда жекеменшіктің құқығын қорғау және келісімшарттардың орындалуы, институттардың сапасы жағынан дамыған елдерден әлі де айтарлықтай қалыс қалуда.

Сарапшы түсінікті ойын ережесін және реттеудің ашықтығын қамтамасыз етпейінше, сондай-ақ бизнестің мемлекеттік институттарға сенімін арттырмайынша капитал тартуды күшейте түсу мүмкін емес екенін атап өтті. Оның айтуынша, аталған мәселелер мен институционалдық ашықтық деңгейінің төмендігі Қазақстанның «орташа табыс тұзағынан» шығуына кедергі келтіретін негізгі факторлар. Атап өтейік, Inbusiness100 рейтингіне сәйкес, ұлттық жеке капиталды елдегі табысы ең жоғары компаниялардың тек төрттен бірі ғана құрап отыр.

ҚР Сыртқы істер министрлігі Инвестициялар комитетінің төрағасы Ғабидолла Оспанқұловтың айтуынша, 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанға тартылған тікелей шетелдік инвестицияның жалпы көлемі 20,5 млрд АҚШ долларын құрап, бұл көрсеткіш алдыңғы жылмен салыстырғанда 14,4%-ға артқан. Өңдеу өнеркәсібіне салынған инвестиция көлемі 47%-ға өсіп, 4,4 млрд долларды құраған, ал көлік және қойма саласына салынған инвестиция көлемі шамамен бес есеге артып, көлемі 1 млрд доллардан асқан.

Оның айтуынша, ҚР Сыртқы істер министрлігі нақты жобаларға инвестиция тартудың түрлі тетігін енгізуде. Яғни, мемлекет өңірлермен бірлесіп өндіріс тізбектеріне жетіспей тұрған тұстарды анықтап, анықталған нақты жобаларға инвесторларды тартуды қолға алған.

«PARYZ» ҰЖБК Төралқа төрағасы Жұмабек Жанықұлов халықаралық инвесторлар үшін еңбек стандарттарын сақтау, еңбек қатынастарының ашықтығы және әлеуметтік әріптестіктің сапасы барған сайын маңызды болып отырғанын атап өтті. Оның айтуынша, Қазақстанның еңбек қатынастары бойынша «сұр тізімге» енуі елдің инвестициялық тартымдылығына тікелей әсер етеді, өйткені инвесторлар тұрақтылық көрсеткішінде салық жағдайымен қатар, түсінікті әлеуметтік ортаның қалыптасқанына аса мән береді.

Экономист Мұрат Темірханов Қазақстанның қазіргі экономикалық моделін сыни тұрғыдан бағалап, мемлекеттің экономикадағы шамадан тыс рөліне, сондай-ақ жекелеген жеңілдіктер мен субсидиялар жүйесінің бәсекелестікке кері әсерін салып, жеке бизнестің дамуын тежейтінін, мемлекет нарық қызметіне араласып, «серпінді жобаларды» өзі анықтап, қолдауды өзі бөліп отыр» деген пікірде.

Қаржыгер Расул Рысмамбетов логистика, транзит, цифрлық инфрақұрылым, сондай-ақ вольфрам және сирек металдарды, стратегиялық маңызды минералдарды өндіру және өңдеу салаларын Қазақстан экономикасының әлеуетті бағыттары ретінде атады. Сарапшы сонымен қатар, ел ішінде қосылған құны жоғары толыққанды өндіріс тізбегін дамыту қажеттілігіне, су тапшылығына қатысты тәуекелге және ирригациялық инфрақұрылымның жеткілікті дәрежеде дамымай отырғанына тоқталды. Оның айтуынша, шетелдік инвестор тек ішкі экономикалық өсуінде түсінікті моделі бар елге ғана келеді.

«Зерттеулер және консалтинг орталығының» серіктесі Ануар Боранбаевтың айтуынша, Қазақстан қандай инвестицияларды тартуды қалайтынын және сол инвестицияны тарту үшін қандай шарттарға дайын екенін нақты айқындауы қажет. Оның айтуынша, бүгінде инвестицияның едәуір бөлігі әлі де шикізат секторымен байланысты, ал елде оның экспорттық әлеуеттін арттыруға мүмкіндік беретін жаңа өндірістерге инвестициялар қажет. Сондай-ақ сарапшы елдегі экономикалық өсімнің едәуір бөлігі көптеген жылдар бойы бюджеттік шығыстардың, құрылыс пен шикізат секторының есебінен қамтамасыз етіліп келгенін, ал қазір елдің өнеркәсіптік саясаты ұзақ мерзімді жобаларды таңдауға негізделуі тиіс екенін атап өтті.

Форумға қатысты толық ақпарат пен материалдарды atamekenbusiness.kz сайтындағы арнайы парақшада таба аласыздар. Іс-шара «Новоишимский Мелькомбинат» ЖШС-нің қаржылық қолдауымен өтті.

Atameken Business FORUM – бизнес пен мемлекеттік органдар өкілдері, сала сарапшылары қатысатын Atameken Business медиахолдингі ұйымдастырған сараптамалық алаң. Форумның мақсаты – экономика және түрлі салаға қатысты мәселелерді талқылау, тәжірибе алмасу және Қазақстандағы іскерлік ахуалды жақсартуға ықпал ететін практикалық шешімдер әзірлеу.